Wanneer de lat zo hoog ligt dat starten zelf al een drempel wordt

Perfectionisme wordt vaak gezien als ambitie die iets te ver doorschiet. Bij autisme zit er vaak iets anders onder: fouten voelen niet als een klein struikelblok, maar als bewijs dat je iets wezenlijk niet begrepen hebt. Dat maakt de inzet van elke taak groter dan ze objectief is, en verklaart waarom zelfs kleine taken soms onevenredig veel stress opleveren.

Alles-of-niets denken

Een patroon dat vaak meespeelt: taken worden beoordeeld als volledig geslaagd of volledig mislukt, met weinig ruimte ertussenin. Een verslag dat negentig procent goed is, voelt dan niet als grotendeels geslaagd, maar als de tien procent die nog niet klopt. Dat maakt afronden moeilijk, want er is bijna altijd nog iets te verbeteren.

Perfectionisme als bescherming tegen kritiek

Voor wie vaak gecorrigeerd is, op werk, in sociale situaties, in het bijsturen van gedrag, wordt perfect zijn soms een strategie om kritiek voor te zijn. Als het al perfect is, kan niemand er iets op aanmerken. Die strategie werkt op korte termijn, maar kost op lange termijn veel meer energie dan ze oplevert, en verhoogt het risico op uitstel en op een burn-out.

Niet lui, niet te streng: vastzitten tussen twee onmogelijke opties

Wanneer de lat torenhoog ligt, wordt beginnen zelf een risico. Dat kan zich uiten als uitstel dat van buitenaf op luiheid lijkt, terwijl het net het tegenovergestelde is: een poging om het risico op falen uit te stellen. Het probleem zit niet in motivatie, het zit in de hoogte van de lat zelf.

Een theoretisch model over autisme en angst beschrijft hoe verzwakte voorspellingen, intolerantie voor onzekerheid en "zwart-wit denken" op elkaar inwerken en zo bijdragen aan angstklachten.¹ Onderzoek bij meer dan 800 autistische volwassenen vond dat cognitieve flexibiliteit het verband tussen ervaren stress en geestelijke gezondheid mee verklaart.²

Wat helpt

• Vooraf een "goed genoeg"-criterium bepalen, in plaats van achteraf te oordelen.
• Tijd of energie als grens gebruiken voor een taak, niet perfectie als grens.
• De angst achter perfectionisme benoemen, in plaats van enkel het gedrag te bestrijden.

De lat verlagen voelt in het begin als verlies van kwaliteit. In de praktijk betekent het vooral dat er meer afgerond geraakt, met minder uitputting als prijs.