Waarom emoties soms van nul naar honderd gaan zonder tussenstap

Emotieregulatie wordt vaak uitgelegd alsof iedereen dezelfde tussenstappen doorloopt: een beetje gefrustreerd, dan geïrriteerd, dan boos. Bij veel mensen met autisme verloopt dat anders. De tussenstappen zijn er vaak wel, maar worden minder duidelijk gevoeld of pas achteraf herkend. Het resultaat is een emotie die aanvoelt alsof ze uit het niets komt, terwijl ze eigenlijk al een tijd aan het opbouwen was.

Alexithymie: voelen zonder het meteen te kunnen benoemen

Een deel van autistische volwassenen herkent zich in alexithymie: moeite om te voelen wát je voelt, of om er woorden aan te geven op het moment zelf. Dat is geen gebrek aan gevoel. Het gevoel is er, maar het signaal komt vertraagd of vervormd aan. Daardoor reageer je soms pas wanneer de emotie al groot is, in plaats van bij te sturen wanneer ze nog klein was.

Meltdown en shutdown zijn geen keuzes

Wanneer emotie en overprikkeling samenkomen, ontstaat soms een meltdown (naar buiten: huilen, schreeuwen, dichtklappen in woede) of een shutdown (naar binnen: bevriezen, niet meer kunnen praten, volledig terugtrekken). Beide zijn geen driftbuien en geen onwil. Het zijn systemen die de overbelasting niet anders kwijt kunnen op dat moment. Erover oordelen achteraf helpt niet, begrijpen wat eraan voorafging wel.

Niet "te emotioneel", maar een ander signaalpad

De conclusie "ik ben te emotioneel" of "ik heb geen grip op mezelf" doet geen recht aan wat er gebeurt. Het signaalpad tussen lichaam en bewustzijn werkt anders, niet slechter. Dat betekent dat de gebruikelijke tips ("adem even diep in", "tel tot tien") vaak te laat komen: ze veronderstellen een tussenfase die er bij jou misschien niet is.

Onderzoek vindt bij autistische volwassenen duidelijk meer emotieregulatieproblemen, verminderde interoceptie en alexithymie dan bij niet-autistische volwassenen.¹ Alexithymie hangt bovendien samen met meer sociale-communicatiemoeilijkheden en meer angst- en depressieklachten, zowel op een bepaald moment als over tijd heen.²

Wat helpt

• Lichaamssignalen als vroeg-signaal gebruiken, in plaats van te wachten op het emotiewoord.
• Achteraf patronen herkennen, zodat je het volgende signaal wél op tijd opmerkt.
• Herstel na een meltdown of shutdown serieus nemen, niet meteen doorgaan.

Grip op emoties krijg je niet door ze te onderdrukken, maar door het signaal eerder te leren herkennen en jezelf de ruimte te geven om er anders mee om te gaan dan met kracht alleen.